Τεύχος 2123 - Δευτέρα 23 Οκτωβρίου 2000

 (ICOMOS) ΕυρωπαΪκές ημέρες πολιτιστικής κληρονομιάς

    Oι «Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς» είναι αφιερωμένες στα μνημεία, στο φυσικό περιβάλλον και στην προστασία τους. Υποστηρίζονται από την Επιτροπή της Ευρωπαϊκής Ένωσης και το Συμβούλιο της Ευρώπης.
Oι φετινές εκδηλώσεις πραγματοποιούνται σε 47 ευρωπαϊκές περιοχές κάτω από το σύνθημα: «Ευρώπη, μια κοινή κληρονομιά».
Κάθε χώρα αποφασίζει το θέμα εορτασμού της. Η Ελλάδα συμμετέχει στον εορτασμό από το 1994 και για τη διετία 1999-2000 επέλεξε ως θέμα «Το Αθάνατο Νερό».
    Στο πλαίσιο των Ευρωπαϊκών Ημερών Πολιτιστικής Κληρονομιάς, το Ελληνικό Τμήμα του ΙCOMOS οργάνωσε ημερίδα στο Τεχνικό Επιμελητήριο της Ελλάδας, στις 12 Σεπτεμβρίου 2000, με θέμα: «Αχελώος: Μεταμορφώσεις - Μετασχηματισμοί»
    Σκοπός της εκδήλωσης ήταν να προβληθεί η αρχαιολογική και αρχιτεκτονική κληρονομιά, οι ιστορικές τοποθεσίες και τα αξιόλογα στοιχεία που συνθέτουν το φυσικό περιβάλλον, καθώς και να συζητηθούν τα προβλήματα προστασίας και διάσωσης, που προκύπτουν από τα έργα εκτροπής του Αχελώου.
    Κατά τη διάρκεια των εργασιών της ημερίδας έγιναν οι ακόλουθες εισηγήσεις: Βαϊνάς Ιωάννης, Βουλευτής Αιτωλοακαρνανίας, «Επιδράσεις των έργων του Αχελώου», Πέτρου Νίκος, «Αχελώος: Από την Πίνδο ως το Ιόνιο», Παλιούρας Αθανάσιος, Καθηγητής Παν/μίου Ιωαννίνων, «Η ’γνωστη Βυζαντινή πόλη Αχελώος», Τσολάκη-Πικοπούλου Δέσποινα, Αρχαιολόγος, «O Αχελώος ανάμεσα στο μύθο και την πραγματικότητα», Πορτελάνος Τάσος, Δρ. Αρχιτέκτων - Τοπογράφος Μηχανικός, «Oι αρχαίες οχυρωμένες πόλεις παρά του Αχελώου», Νικολάου Νίκος, Γεωτεχνικός Δ.ΤΧ.Γ. ΙΓΜΕ - Μανιάκος Κώστας, Γεωλόγος Χαρτογράφος Δ.Γ.Γ.Χ. ΙΓΜΕ, «Γεωλογικές - Τεχνικογεωλογικές συνθήκες στην ευρύτερη περιοχή της λεκάνης του Αχελώου ποταμού, επίδραση των υπαρχόντων και σχεδιαζόμενων έργων στο Δέλτα αυτού», Λυμπουρίδης Δημήτρης, Εκπρόσωπος Αιτωλικής Εταιρείας Προστασίας Τοπίου και Περιβάλλοντος, «Λογική προσέγγιση των μελετών περιβαλλοντικών επιπτώσεων και οικονομικής σκοπιμότητας της εκτροπής του Αχελώου», Γέρεντρουπ Χανς Βιολόγος και Μέλος του ICOMOS, «Επιπτώσεις φραγμάτων σε οικοσυστήματα ποταμών», Μαντζανά Κρυσταλλία, Αρχαιολόγος 7ης ΕΒΑΜ «Μνημεία - Σταθμοί στην τοπική και ευρύτερη ιστορία της Δυτικής Θεσσαλίας, συνδεδεμένα άμεσα με τον Αχελώο ποταμό και τα έργα εκτροπής του», Κατσιμπίνης Χρήστος, Αρχιτέκτονας, «Η παραδοσιακή Εκκλησιαστική Αρχιτεκτονική στα χωριά του Ασπροποτάμου: η περίπτωση της Ι.Μ. του Τιμίου Σταυρού Κρανέας Καλαμπάκας», Νεραντζής Ιωάννης, Αρχαιολόγος - Φιλόλογος, «Αρχαιότητες Παραχελωίτιδος, Αιτωλών και Ακαρνάνων», Μαυρίκας Γεώργιος, Πολιτικός Μηχανικός - Αντιδήμαρχος Νεάπολης, «Αχελώος και Νεάπολη Αιτωλίας: Βίοι Παράλληλοι», Κουτσούκης Κων/νος, Τοπογράφος Μηχανικός - Τεχνικός Διευθυντής Δ.Ε.Υ.Α. Αγρινίου, «O Αχελώος από τη μυθική ως τη σύγχρονη εποχή».
    O Γιάννης Βαϊνάς, Τοπογράφος Μηχανικός και Βουλευτής Αιτωλοακαρνανίας, στην ομιλία του με θέμα: «Επιδράσεις από τα έργα του Αχελώου», επεσήμανε ότι η ιδέα κατασκευής στον 'Ανω Ρου του Αχελώου υδροηλεκτρικών έργων σε συνδυασμό με την παροχέτευση μεγάλων ποσοτήτων νερού προς τη Θεσσαλία χρονολογείται από το 1925 και ότι έκτοτε ακολούθησε μια σειρά μελετών και συζητήσεων που όμως δεν έπεισαν για τη σκοπιμότητα της εκτροπής του Αχελώου. Αναφερόμενος στις επιδράσεις της κατασκευής του έργου με εκτροπή 600 m3 νερού από την Αιτωλοακαρνανία στη Θεσσαλία, υποστήριξε ότι «θα είναι περισσότερο αρνητικές στον τομέα της ενεργείας, της τοπικής οικονομίας (γεωργία, κτηνοτροφία, βιοτεχνία, βιομηχανία), του φυσικού περιβάλλοντος (τοπία ιδιαίτερου φυσικού κάλλους, χλωρίδα, πανίδα, προστατευόμενα από διεθνείς συνθήκες οικοσυστήματα), της αρχαιολογικής και αρχιτεκτονικής κληρονομιάς, της κοινωνίας και για τις δύο πλευρές». Αναφερόμενος στις επιδράσεις χωρίς την εκτροπή του Αχελώου στη Θεσσαλία, επεσήμανε τη θετική απήχηση της εκτροπής σε ό,τι αφορά στην αύξηση της αγροτικής παραγωγής και στην απασχόληση κατά την περίοδο της κατασκευής των έργων. Υπέδειξε τέλος τα θετικά αποτελέσματα της μη εκτροπής που προκύπτουν στο υδατικό ισοζύγιο της Θεσσαλίας, στην αντιπλημμυρική προστασία, στην οικονομία, στο φυσικό περιβάλλον και στα οφέλη που θα αποκομίσουν οι κάτοικοι της ευρύτερης περιοχής της Δυτικής Ελλάδας. Τέλος δήλωσε ότι συμφωνεί με την ακύρωση του σχεδίου εκτροπής του Αχελώου.
    Κλείνοντας την ομιλία του ο κ. Βαϊνάς, εξέθεσε τα επανορθωτικά μέτρα που πρέπει να ληφθούν για τη μείωση των επιπτώσεων των έργων του Αχελώου στην Αιτωλοακαρνανία. Συγκεκριμένα πρότεινε αναρρύθμιση των νερών μετά το σταθμού του Στράτου διάμεσο της λίμνης του Oζερού, έλεγχο της στάθμης του νερού των λιμνών και των λιμνοθαλασσών, αρδευτικά έργα για τις περιοχές της Αιτωλοακαρνανίας (Ξηρόμερο, Βάλτος, Τριχωνίδα), αξιοποίηση των αρχαιολογικών μνημείων της Αιτωλ/νίας αλλά και του 'Ανω Αχελώου, δημιουργία μουσείου νερού στην περιοχή του φράγματος Στράτου, εμπλουτισμό των χειμάρρων Ερμίτσα και Ζέρβα με νερό από τη λίμνη Καστρακίου, αξιοποίηση του οικισμού των Κρεμαστών της ΔΕΗ, ταχεία υλοποίηση του προγράμματος Πίνδος και εφαρμογή προγραμμάτων αγροτουρισμού, βελτίωση του οδικού δικτύου της Δυτικής Ελλάδας και διέλευση του αγωγού του φυσικού αερίου.
    O Καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Αθανάσιος Παλιούρας, με την ανακοίνωσή του «Η άγνωστη βυζαντινή πόλη Αχελώος», παρουσίασε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα προβλήματα, που αντιμετωπίζει η ιστορική και αρχαιολογική έρευνα της Μεσαιωνικής Δυτικής Στερεάς Ελλάδας, και αφορά στην ύπαρξη ή μη πόλης με το όνομα Αχελώος. Με την ανακοίνωσή του, ο κ. Παλιούρας κατέδειξε τον απέραντο παραποτάμιο ερειπιώνα του Αγίου Γεωργίου του Κισσώτη, όπου διεξήχθη η περιβόητη «μάχη του Αχελώου» το 1358 ή 1359 και υπάρχουν απτά δείγματα αξιόλογης αρχαίας πόλης. Συμπερασματικά κατέληξε ότι πρέπει να γίνουν εκτεταμένες ανασκαφές, που θα δώσουν τα αναγκαία στοιχεία, ώστε να αποκαλυφθεί η ονομασία της αρχαίας πόλης, και θα αποδείξουν ότι ταυτίζεται με την αρχαία πόλη Αχελώος.
    Στην εισήγησή του, «Λογική προσέγγιση των μελετών περιβαλλοντικών επιπτώσεων και οικονομικής σκοπιμότητας της εκτροπής του Αχελώου», ο Δημήτρης Λυμπουρίδης, εκπρόσωπος της Αιτωλικής Εταιρείας Προστασίας Τοπίου και Περιβάλλοντος, αναφέρθηκε στις μελέτες περιβαλλοντικών επιπτώσεων και οικονομικής σκοπιμότητας που έχουν γίνει σχετικά με την εκτροπή του Αχελώου. Με στοιχεία απέδειξε την αναξιοπιστία τους, γεγονός που οφείλεται στα αντικρουόμενα στοιχεία των συμπερασμάτων των συγκεκριμένων μελετών.
    O Τοπογράφος Μηχανικός και Τεχνικός Διευθυντής της ΔΕΥΑ Αγρινίου, Κώστας Κουτσούκης παρουσίασε με την ανακοίνωσή του «Αχελώος. Από τη μυθική ως τη σύγχρονη εποχή», τις σοβαρές γεωλογικές μεταβολές που έχει υποστεί ο Αχελώος τα τελευταία σαράντα χρόνια από ανθρώπινη παρέμβαση. Ενδεικτικά αναφέρθηκε στην αλλαγή της ροής των υδάτων του ποταμού, που είχε ως αποτέλεσμα οι φερτές ύλες να μην φθάνουν στην περιοχή του Δέλτα, όπως και μεγάλης έκτασης περιοχές άγνωστης σπουδαιότητας ευρημάτων να έχουν κατακλυσθεί από τα νερά των τεχνητών λιμνών. Τόνισε, επίσης, την ανάγκη να λαμβάνονται υπόψη σε τέτοιας σπουδαιότητας και μεγέθους τεχνικά έργα, η προστασία του περιβάλλοντος καθώς και η ανάδειξη και συντήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς.
    O Γιώργος Μαυρίκας, Πολιτικός Μηχανικός και Αντιδήμαρχος Νεάπολης, αφού μίλησε στην παρουσίασή του «Αχελώος και Νεάπολη Αιτωλίας. Βίοι παράλληλοι», για την αναπόσπαστη σχέση του ποταμού Αχελώου με την πόλη της Νεάπολης από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας, αποδεικνύοντας ότι οποιαδήποτε μεταβολή στον ποταμό έχει άμεσες συνέπειες σε αυτήν. Εν συνεχεία, εξέθεσε τις επεμβάσεις που έχουν γίνει, καθώς και τα αιτήματα της Νεάπολης που μεταξύ άλλων είναι: η άμεση μελέτη και κατασκευή αρδευτικού αγωγού (15.000 στρεμμάτων) από τη λίμνη Καστρακίου, η κατασκευή εγκαταστάσεων θαλάσσιου σκι μεταξύ των φραγμάτων Σπολάιτας και Στράτου, η έναρξη ανασκαφών στο Παλαιόκαστρο (που έχει ανακηρυχθεί αρχαιολογικός χώρος), η αναπαλαίωση για δημιουργία ξενώνων των αρχοντικών της Σπολάιτας, η ανακήρυξη των κοιλάδων των παραποτάμων Ζέρβα και Πλατανορέματος ως τοπία ιδιαίτερου φυσικού κάλλους και ταυτόχρονη επιδίωξη αγροτουρισμού, η κατασκευή ήπιου φράγματος αναρρύθμισης που σε συνδυασμό με τη λίμνη Oζερού θα εξασφαλίσει συνεχή ροή προς την περιοχή του Δέλτα.
    O Νίκος Πέτρου παρουσίασε το φωτογραφικό οδοιπορικό «Αχελώος. Από την Πίνδο ως το Ιόνιο», εργασία που ολοκληρώθηκε μέσα στο διάστημα έξι ετών και στην οποία αποτύπωσε το σύνολο της πολιτισμικής έκφρασης των περιοχών που διατρέχει ο Αχελώος στο διάβα του προς το Ιόνιο πέλαγος. Oι μεταμορφώσεις και οι μετασχηματισμοί του ποταμού αναδύθηκαν ανάγλυφα, όπως και η ανυπολόγιστη καταστροφή που έχει υποστεί λόγω των τεχνικών έργων. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της πολυτοξωτής γέφυρας της Κουτσοκαμάρας (εποχής του Δεσποτάκου της Ηπείρου 13ος αι.), η οποία βρισκόταν μέσα στο πεδίο των έργων για το φράγμα της Συκιάς και έχει σήμερα καλυφθεί σχεδόν τελείως από καταπτώσεις και φερτά υλικά λόγω της εξάλειψης της βλάστησης και των εκτεταμένων εργασιών στις γύρω πλαγιές που έχει πλέον εξαφανιστεί κάτω από τα νερά που κάλυψαν την περιοχή.
    Με θαυμαστή πληρότητα, ο Πίνδαρος περιέγραψε με τρεις μόνο λέξεις την πρωταρχική σημασία του νερού στη Βιόσφαιρα: «’ριστον μεν Ύδωρ». Έτσι ξεκίνησε ο χαιρετισμός του πρύτανη του ΕΜΠ Θεμιστοκλή Ξανθόπουλου, τον οποίο απέστειλε στην ημερίδα. Συνεχίζοντας υπογράμμισε ότι «ο Αχελώος δεν είναι μόνο ο ημίθεος βασιλιάς των ελληνικών ποταμών. Αποτελεί επίσης τον πρώτο, από πλευράς ποιοτικής και ποσοτικής, ελληνικό υδάτινό μας πόρο. Η αξιοποίηση των πολλαπλών χρήσεων των νερών του Αχελώου ήταν και παραμένει αστείρευτη πηγή πλούτου για τους Έλληνες αλλά και ελπίδα για ένα καλύτερο περιβάλλον στο ορατό μέλλον, εάν ενεργήσουμε με σωφροσύνη και περιβαλλοντική ευαισθησία». Εν συνεχεία έθεσε το ερώτημα «ποια είναι η τεχνικά αξιόπιστη και οικονομικά εφικτή αλλά και βέλτιστη διαχείριση του όλου συστήματος των υδατικών πόρων του Αχελώου;» και επεσήμανε ότι κατά την άποψη πολλών ειδικών συναδέλφων του, την οποία και ο ίδιος συμμερίζεται «η προωθούμενη λύση της εκτροπής δεν είναι η βέλτιστη διαχειριστική λύση των νερών του Αχελώου σε μεσο-μακροπρόθεσμη εθνική κλίμακα. Έχουν προταθεί και τεκμηριωθεί λύσεις εμφανώς καλύτερες, από ενεργειακή, υδροαρδευτική και περιβαλλοντική άποψη, οι οποίες για διαφόρους λόγους δυστυχώς δεν προωθήθηκαν.
    Κλείνοντας το χαιρετισμό του, ο πρύτανης του ΕΜΠ, υπογράμμισε ότι, παρά τα βροχερά διαλείμματα, το νερό είναι στο μεγαλύτερο μέρος της Ελλάδας, φυσικός πόρος σε ανεπάρκεια και ότι κατά τα τελευταία τριάντα χρόνια η μέση ετήσια απορροή του Αχελώου μειώνεται συνεχώς. Τόνισε δε ότι «αν αυτή η τάση συνεχιστεί στο ορατό μέλλον η προωθούμενη λύση θα δημιουργήσει άμεσα και μείζονος σημασίας προβλήματα επάρκειας των υδατικών πόρων αλλά και περιβαλλοντικά στην ίδια λεκάνη απορροής του Αχελώου».
Παρεμβάσεις έγιναν από τους: Νίκο Αγριαντώνη, το νομικό Βασίλη Δωροβίνη και τη γεωλόγο Βενετία Βαλλιανάτου.
    Στις εργασίες της ημερίδας συμμετείχαν επίσης, οι: Βουλευτής Αιτωλοακαρνανίας Παναγιώτης Κουρουμπλής, Δημοτική Σύμβουλος Δήμου Αθηναίων Ζωή Βάλαση, Γενικός Διευθυντής Ιδρύματος Παπαστράτου Δημοκράτης Περίδης, εκπρόσωπος του Συλλόγου του Μυρόφυλλου Γεώργιος Παππάς, καθηγητές Πανεπιστημίου Κωνσταντίνος Καρούμπαλος, Ίνα Τσάιμου, στελέχη της Δημόσιας Επιχείρησης Ηλεκτρισμού, Αρχαιολόγοι, Συντηρητές Έργων Τέχνης, Γεωλόγοι, Μηχανικοί, Τοπογράφοι, WWF Ελλάδας, Ελληνική Oρνιθολογική Εταιρεία, πολλά μέλη και το Διοικητικό Συμβούλιο του ελληνικό ICOMOS.
    Από τις εισηγήσεις που παρουσιάσθηκαν στην ημερίδα και τη συζήτηση που επακολούθησε, διαπιστώθηκε ότι ο ίδιος ο Αχελώος και η περιοχή που διατρέχει, από τις εκβολές του, αποτελούν ένα μοναδικό πλέγμα φυσικής, πολιτιστικής και αρχαιολογικής και αρχιτεκτονικής κληρονομιάς που δεν έχει καταγραφεί στο σύνολό της.
    Οι περιβαλλοντικές μελέτες, οι μελέτες προστασίας της αρχαιολογικής και αρχιτεκτονικής κληρονομιάς καθώς και η καταγραφή και αξιολόγηση των μνημείων και των ιστορικών χώρων έγιναν με μεγάλη ταχύτητα, αποσπασματικά και επιπόλαια και χωρίς να έχει καθόλου αξιολογηθεί η απώλεια των λαογραφικών, κοινωνικών και ανθρωπολογικών στοιχείων. Αυτό έχει ως συνέπεια τα ειδικά όργανα του κράτους που αποφάσιζαν να μην έχουν αντιληφθεί τι ακριβώς ψήφιζαν.
    Μεταξύ των θλιβερών διαπιστώσεων κατά την ημερίδα ήταν ότι θα μπαζωθούν με εκατομμύρια κυβικά μέτρα χώματος (φερτού ή από κατολισθήσεις των πρανών) ιστορικά και αρχαιολογικά κατάλοιπα, όπως ο μεγάλος και δυστυχώς, άγνωστος μέχρι σήμερα ερειπιώνας, που ξεκινά από τη Στράτο και προχωράει πολλά χιλιόμετρα βόρεια, που θα παραμείνει άγνωστος στο διηνεκές. Επιπλέον, η εξαιρετικά πλούσια χλωρίδα και πανίδα της περιοχής θα εξαφανιστεί κάτω από την ετήσια αυξομείωση της επιφάνειας του νερού στις λίμνες με τα τεράστια λασπώδη πρανή.
    Το σημαντικότερο όμως όλων είναι ότι διαφάνηκε η έλλειψη ολοκληρωμένου αναπτυξιακού χωροταξιακού σχεδιασμού για τα μεγάλα έργα. Πολύ περισσότερο διαπιστώθηκε ότι δεν υπάρχει εθνική πολιτική διαχείρισης των υδάτινων πόρων της χώρας, αφού από τη μια μεριά το μεγαλύτερο (μήκος 250 χλμ.) και πιο υδροφόρο ποτάμι της χώρας «λιμνοποιείται» κατά το 75% του μήκους του, με λίμνες αμφίβολης βιωσιμότητας και αποτελεσματικότητας, όχι μόνο για τη Θεσσαλία αλλά και για τη Δυτική Ελλάδα και από την άλλη μεγάλες ποσότητες νερού άλλων ποταμών χάνονται ανεκμετάλλευτες.
    Τα διλήμματα φιλοθεσσαλικού ή φιλοαιτωλοακαρνανικού χαρακτήρα παρακάμπτουν το πραγματικό πρόβλημα και αποπροσανατολίζουν την επιστημονική σκέψη, καθώς όταν δεν συνδέονται με μακροπρόθεσμα και αποτελεσματικά αναπτυξιακά προγράμματα.
    Το Ελληνικό Τμήμα του ICOMOS θεωρεί υποχρέωσή του να τονίσει με έμφαση ότι δεν μπορεί να υπάρξει ανάπτυξη με υποτιμώμενη την προστασία και ανάδειξη των στοιχείων που συνθέτουν τη φυσική και πολιτιστική κληρονομιά και για το λόγο αυτό θέτει ως άμεσο στόχο του την επαναδραστηριοποίηση της συζήτησης γύρω από το θέμα της προστασίας.
    Oργανωτική Επιτροπή της ημερίδας οι: Βάλια Αναπλιώτου, Βούλα Διδώνη-Μποζινέκη, Ευάγγελος Καράμπελας, Λουίζα Μάρθα, Νίκος Πέτρου, ’λκης Πρέπης, Δέσποινα Πικοπούλου-Τσολάκη.
Το Προεδρείο του πρώτου μέρους της ημερίδας απετέλεσαν οι: Λουίζα Μάρθα, Δέσποινα Πικοπούλου-Τσολάκη, Τζελίκα Χαροκόπου.
Το Προεδρείο του δεύτερου μέρους απετέλεσαν οι: Βάλια Αναπλιώτου, Βούλα Διδώνη-Μποζινέκη, Χρήστος Κατσιμπίνης, Τάσος Πορτελάνος. 

Τράπεζα Πληροφοριών ΤΕΕ
Σουρή 3, 105 - 57 Αθήνα
Τηλ: 32.85.500 Fax: 32.85.511
e-mail: webmaster@tee.gr